Mustafakemalpaşa Haber

A B C Ç D E F G H I İ J K L M N O Ö P R S Ş T U Ü V Y Z

TDK Halk ağzından söz derleme çalışmaları

Türk Dil Kurumunun kuruluşundan sonra başlattığı Halk ağzından söz derleme çalışmalarına Mustafakemalpaşa’dan 216 kelime gönderildiğini biliyormuydunuz.

Bu bilgi 27 Aralık 2018 - 8:49 'de eklendi ve 3 views kez görüntülendi.
TDK Halk ağzından söz derleme çalışmaları

Türk Dil Kurumunun kuruluşundan sonra başlattığı Halk ağzından söz derleme çalışmalarına Mustafakemalpaşa’dan 216 kelime gönderildi. 1933 1934 ve 1952 1959 yılları arasında 2 kez yapılan Halk ağzından söz derleme çalışmalarına Mustafakemalpaşa ilçesinden 137 si ad 32 si sıfat 41 i fiil 5 i zarf 1 i edat olmak üzere toplam 216 söz ile katkı sağlanmıştır.

BİRİNCİ HALK AĞZINDAN SÖZ DERLEME ÇALIŞMASINA MUSTAFAKEMALPAŞA’DAN GÖNDERİLEN SÖZLER

Bir dilin zenginliğini ve söz varlığını ortaya koyması bakımından dil bilimin alt alanlarından birisi de derleme çalışmalarıdır.
Derime çalışmaları, ağızlara ait dil malzemesinin toplanması, dilin zenginliğini geliştirmek açısından oldukça önem taşır. Konuşma dilinde, yüzyıllardır kullana gelen sayısız miktarda kelimelere rastlamak mümkündür. Türkiye Tiirkçesi ağızlarında keşfedilmemiş birçok kelime bulunmaktadır. Bir dilin söz varlığı, o dilin özelliklerini yansımasının yanı sıra, toplumun kültürünü dünyaya bakayım yaşam biçimini anlatması açısından da önem taşır.

Türk Dil Kurumu kurulduğu 1932 yılından günümüze değin, Türkçenin söz varlığının zenginliğini ortaya koyma çalışmalara öncülük etmiştir. Türk Dil Kurumu’nun Birinci Türk Dili Kurultayında alınan kararların ilk maddesi “Halk dilinde ve eski kitaplarda bulunan Türk dili hazinelerini toplayıp ortaya koymak”tır.
Türk Dil Kurumu, Birinci Kurultaydan sonra alınan kararlar doğrultusunda, halk ağzındaki sözleri derleme çalışmalarına ağırlık vermiştir. Bu doğrultuda 1933-1934 ve 1952- 1959 yılları arasında iki derleme çalışması yapılmıştır.

1934 yılında kurumca yayımlanan ilk sözlüğe temel oluşturması açısından da çok büyük önem taşıyan Birinci Halk Ağzından Söz Derleme Çalışması, 1933 yılı başında başlatılarak 1934 yılı sonunda sonuçlandırılmıştır. Anadolu’nun her yerinden gönderilen 153.504 söz, bir Kurul tarafından değerlendirilerek 6 cilt olarak Türkiye’de Halk Ağzında,: Söz Derleme Dergisi adıyla yayınlanmıştır. İkinci derleme çalışması sonucunda toplanan sözler, birinci çalışmada derlenen sözlerle birlikte Derleme Sözlüğü adıyla yayınlanmıştır.

Halk ağzında kelime olarak dile getirilen bu ibare yerine araştırmalarda söz ibaresi kullanılacaktır. 1933-1934 yılları arasında gerçekleştirilen Birinci Halk ~darı Söz Derime Çalışması ‘nın sonucu olarak altı cilt olarak yayımlanan “Türkiye’de Halk Ağzından Söz Derleme Dergisi’nde yer alan Mustafakemalpaşa ‘dan gönderilen 216 söz, dil özelliklerinin yanı sıra kültürel açıdan değerlendirilecektir. Ayrıca, diğer ağızlarda farklı anlamlar taşıyan sözlere de yer verilecektir. Çalışmanın amacı, Mustafakeınaşa halk kültürüne yönelik araştırmalara ve Anadolu ağızları ile ilgili yapılacak çalışmalara küçük de olsa katkı sağlamaktır.

Mustafakemalpaşa’dan Gönderilen Sözlerin Dil özellikleri
Dilbilgisel tür olarak Mustafakemalpaşa’dan gönderilen 216 sözün, 137 tanesi ad, 32’si sıfat, 41’i fiil, 5’i zamir 1 tanesi de edattır. Mustafakemalpaşa ağzında Anadolu ağızlarnda ad olan bir kelime sıfat olarak sıfat olan kelime de ad olarak yer alabilmektedir.
Mustafakemalpaşa ağzında, Anadolu ağızlarında sıklıkla kullanılan eklerle türetilen ad, sıfat ve fiil gibi dilbilgisel türlerin olmasına karşın, yardımcı eylemlerle kullanılan fiiller; “Dişiki vermek [I]: Koşuvermek “Köye bir dişikiver bakalım’ (M. Kemalpaşa, Bursa).
Yuvanak olmak [f]: Birbiri üzerine yığılmak, yüklenmek “Vagonda onca hayvan ön tarafa yuvanak oldu” (Demirdere köyü-M. Kemalpaşa, Bursa).” örneklerinde olduğu gibi, iki tanedir.
Gönderilen sözlerin neredeyse tamamında somut anlatım söz konusudur. Soyut kavramları dile getiren sözlere;

Biti [a] : 5/6 Nihayet, son, sonuç (M. Kemalpaşa, Bursa).
Büktelemek [I]: Çabalamak, kıvranmak (M. Kemalpaşa, Bursa).
Etki [a]: 1/2 Eziyet, cefa, zulüm “Bana yaptığın etkileri unutamadım” (M. Kemalpaşa, Bursa).
Kaytarmak [f] 2/11 Bir işi görürken ağır davranmak (M. Kemalpaşa, Bursa).
Kıranlık [a]: 3/3 Kötülük, fenalık dileme (Armutlu köyü-M. Kemalpaşa, Bursa).
Kıvanmak [f]: 3/3 Övünmek (M. Kemalpaşa, Bursa).
Oğunmak/Uğunmak [f]: 5/6 üzülmek, pişman olmak “O işten dolayı oğundu,” fakat elden ne gelir” (M. Kemalpaşa, Bursa)
Kıyışmak [I]: Cesaret göstermek (M. Kemalpaşa, Bursa).
Oşurtmak [f]: Mübalağa etmek, abartmak (Demireli köyü-M. Kemalpaşa, Bursa).
Öntermek [I]: Teşvik etmek “Ahmet’t Mehmet önteriyor” (M. Kemalpaşa, Bursa).
Poftalamak [f]: Yüzüne gülmek, şımartmak, yüz vermek (M. Kemalpaşa, Bursa).
Seslemek [f] Dinlemek (M. Kemalpaşa, Bursa).
Tekik [a]: İntikam, öc, öfke “Benden tekik mi alıyorsun?” (Araph köyü-M. Kemalpaşa, Bursa).” Örnek gösterilebilir.

insanın fiziki görümü, davranışları, hal ve hareketi ile ilgili sözlere; ”

Acar [e]: 2/16 Kuvvetli, gürbüz, güçlü, iri, sağlam, dinç (M. Kemalpaşa, Bursa).
Alatlamak [f]• Acele etmek (M. Kemalpaşa, Bursa).
Bayın [s]: Münasebetsiz, terbiyesiz, şımarık, arsız “Ne bayın çocuk!” “Uslu dur, bayınlama” (M. Kemalpaşa, Bursa).
Baymaşık [s]: Gevşek, uyuşuk “Ahmet çok baymaşık çocuktur” (M. Kemalpaşa, Bursa).
Çıtrık [B]: Kavgacı, gürültücü (M. Kemalpaşa, Bursa).
Dığa[B]: 1/5 Hoppa, züppe (M. Kemalpaşa, Bursa).
Dişikivermek [1]: Koşuvermek “Köye bir dişikiver bakalım!” (M. Kemalpaşa, Bursa).
Kıyışkan [e]: Cesur “Akmet çok kıyışkandır” (M. Kemalpaşa, Bursa).
Koflak [e]: 1/2 Dişleri dökülmüş insan (M. Kemalpaşa, Bursa).
Kovalak [e]: 1/2 Büyüklenen, tafra satan, palavracı (M. Kemalpaşa, Bursa).
Mayık [e]: Yılışık, yaramaz “Bu çocuk çok mayık” (Demirdere köyü-M. Kemalpaşa, Bursa).
Ödek [s]: Korkak (M. Kemalpaşa, Bursa).
Ödelek [5]: Korkak (Azatlı. köyü-M. Kemalpaşa, Bursa).
Palaçor [e]: Yırtık, pejmürde elbiseli (Mineviz köyü-M. Keraalpaşa, Bursa).
Şapşal [a]: 5/6 [e] Aptal (M. Kemalpaşa, Bursa).
Timsirik [e]: Yemek beğenmez “Bu çocuk çok timsiriktir” (M. Kemalpaşa, Bursa).
Timsirikli [e]: Müvesvis, vehimlii; her yemekten tiksinen kimse (M_ Kemalpaşa, Bursa).
Tuyan [s]: 1/2 Şişman, semiz. Zengin (Mudan köyü-M. Kemalpaşa, Bursa).
Ulurmak [1]: 1/2 Oturmak, dinlenmek (Mustafa Kemalpaşa köyleri, Bursa).
Ünnemek [I]: 1/2 Çağırmak, seslenmek, bağırmak (M. Kemalpaşa, Bursa).
Ünüklemek [f]: Boğazını sıkmak, boğmak (M. Kemalpaşa, Bursa).
Yekinmek [f]: 1/4 Davranmak, olduğu yerden firlamak, ayağa kalkmak (Demirdere köyü-M. Kemalpaşa, Bursa).
Yelmek [f]: 1/5 Koşmak, telaş ve acele ile yürümek “Parayı almak için yele yele geldim, elim boş çıktım!” (Kestelek köyü-M. Kemalpaşa, Bursa).
Yılgın [s]: 3/6 [a] Şaşı (Demirdere köyü-M. Kemalpaşa, Bursa).

insanın yaptığı işle ilgili sözlerde

Bölükdeş [a]: Sürünün önünde giden çoban (Mudam köyü-M. Kemalpaşa, Bursa).
Eyner [a]: 2/2 Tarlada orak biçen işçilerin başı (M. Kemalpaşa, Bursa).
Malakat [a]: Sürü arasından, yeni doğan kuzuları toplayan çoban “Bizim malakat bugün hastalanmış” (Mudamköyü-M. Kemalpaşa, Bursa).
Salgı [a]: 4/4 Köy işlerine harcanmak üzere toplanan para, vergi (M. Kemalpaşa, Bursa).
Ayrıca, Mustafakenıalpaşa’ da “çocuğa /kızan/”; çocuk kundağına ve çocuk bezine /belek /”; “şımarık, hırçın, atılgan, haylaz, atak, huysuz çocuğa /çelet/”; “sessiz, mahcup ve az konuşan çocuğa /ısmık/”; “zayıf cılız [daha çok gelişmeyen] çocuğa /aydaş/”; “el çırpmaya, alkışa tapşin”; “omuz, omuz başına “şakağa /tulup/”; “burnun ucuna, burun deliklerine, geniz ve burun deliklerinin dışındaki çukurluklara /kalak’; “saç örgüsüne /şive”; “kısa pantolon /porput/” denilmektedir.

Gıda, besin, yemek, yiyecek ve içecek ile ilgili sözler;
Ağartı [a]: 1/2 Süt, yoğurt ve ayran gibi içecekler (M. Kemalpaşa, Bursa).
Aygıt [a]: 3/7 Yemek erzakı, yemek yapmak için lüzumlu en temel malzemeler (M. Kemalpaşa, Bursa).
Dible [a]: 1/3 zifaf günü kız evinden güveyi evine götürülen etli ve tatlı yemek (M. Kemalpaşa, Bursa).
Gödek[a]: 5/12 Saçta pişirilen mayasız yufka, bazlama (M. Kemalpaşa, Bursa).
Kalle [a]: 8/16 Kapuska (M. Kemalpaşa, Bursa).
Kap [2]: 1/5 Yufka (M. Kemalpaşa, Bursa).
Kartlaç [a]: Saç ekmeği, kalın yufka (M. Kemalpaşa, Bursa).
Malay [a]: 2/2 Mısır ekmeği (Karaman köyü-M. Kemalpaşa, Bursa).
Pazı [a]: 1/4 Yufka (M. Kemalpaşa, Bursa).
Turta [a]: Kül poğaçası, çöreği (M. ~asa, Bursa).
Uyuşuk [a] : 1/2 Bir çeşit peynir (M. Kemalpaşa, Bursa). Şeklinde sıralanabilir.

Kullanılan araç, gereç, ev eşyası ve benzeri alet ve edavat ile ilgili sözlere,
Arabacı [a]: Küçük testi (Uzgur köyü-M. Kemalpaşa, Bursa).
Çanga [a]: 1/2 Küçük bakraç, süt ya da sıvı koymak için yapılmış el bakırı (M. Kemalpaşa, Bursa).
Fili [a]: 1/6 Kapı sürgüsü (M. Kemalpaşa, Bursa).
Fillemek [f]: 2/3 Kapıyı sürgülemek, mandallamak, kilitlemek (M. Kemalpaşa, Bursa).
Huttu [a]: Çömlek (M. Kemalpaşa, Bursa).
Kapana [a]: Ağaçtan yapılmış büyük yemek dolabı (Hamitler-M. Kemalpaşa, Bursa).
Kastıra [a]: Ekmek yapılan sac (M. Kemalpaşa, Bursa).
Kotlan [a]: 1/2 Maltız ocağı (M. Kemalpaşa, Bursa).
Oklaç, Oklaa, Oklaaç [a]: Oklava (Çeltikçiköy-M. Kemalpaşa, Bursa).
Pala [a]: 4/7 Kilim, adi ve kaba köy kilimi (M. Kemalpaşa, Bursa).
Pufu [a]: Teneke içine tuğla döşenerek yapılan maltız ocağı (M. Kemalpaşa, Bursa).
Safa [a]: 1/6 Topraktan yapılmış su kabı, maşraba (Demirdere köyü-M. Kemalpaşa, Bursa).
Tomar [a]: 1/3 Yastık veya minder üzerine gerilen kalın bez (M. Kemalpaşa, Bursa).
Yastaç [a]: 1/2 Hamur tahtası (Dağ Kadıköy-M. Kemalpaşa, Bursa).
Yatık [a]: 1/8 Bir kısmı, bilinen testi şeklinde fakat dışı düz veya köşeli olarak tek kulplu ve emzikli, bir kısım da matara biçiminde yassı ve yuvarlak olup genellikle iki emzikli olmak üzere çam veya ardıç ağaçlarından yapılan ve elde, omuzda kolayca taşınabilen su kabı (M.. Kemalpaşa, Bursa). Örnek verilebilir.

Tarım hayvancılık, dericilik, avcılık ve zanaat ölçü ve müzik aleti için
Çekel [a]: 3/3Öğendirenin (hayvanları dürtmekte kullanılan ucu bizli değnek, üvendire) alt ucundaki demir sıyırığı (M. Kemalpaşa, Bursa).
Çepi [ı]: Küçük çapa (M_ Kemalpaşa, Bursa).
Çılbır [al: Hayvanların yular başlığının çene altındaki halkasına bağlayan ip veya takılan zincir (Mudam köyü-M. Kemalpaşa, Bursa).
Diğren [a]: Ucu iki parmaklı çiftçi aleti (M. Kemalpaşa, Bursa).
Gaval [a]: Namlusu yivsiz tüfek (M. Kemalpaşa, Bursa).
Gıcırak [a] : Şeker kamışı mengenesi (Demirdere-M. Kemalpaşa, Bursa [Muh])
Gıcıva [a]: 1/2 Sabanı boyunduruğa bağlayan bağ, kayış (Devecikonağı-Mustafakemalpaşa, Bursa).
2/2 Sabanla boyunduruğu birleştirmek için kayış yerine kullanılan bükülü ağaç (Mustafakeroalpaşa, Bursa)
istligel taşı [a]: Dabaklıkta derinin kirini almaya yarayan alet (M. Kemalpaşa, Bursa).
Kurt ağzı [a]: 3/5 Boyunduruğu oka bağlayan çivi (M. Kemalpaşa, Bursa).
Kutla [a]: 1/3 On iki okkahk ağaç şimik (M. Kemalpaşa, Bursa).
Sipsi [a]: 1/4 Söğüt dalından yapılan düdük (M. Kemalpaşa, Bursa).
Yaprak [a] 2/2 Dingil başlarının aşınmaması için tekerleğin yuvasına, dingille beraber, konulan demir parçası (M. Kemalpaşa, Bursa).

“Evlenen kızların el işlerine yardım etme /meci/”; “çarşamba günü güveye (damada) getirilen hediye (Çiftlikçi köyü-M. Kemalpaşa, Bursa) /söüs/”; “geline verilen hediye /takı/ sözleri evliliğe ilgili sözlere örnektir.

Bununla birlikte, Mustafakemalpaşa’da ‘jandarma karakoluna (kapı altı”; “çiviye peri”; “aleve /yalın/”; “tuğlaya (Karakocalar köyü-M. Kemalpaşa, Bursa) /takoz/
Ayrıca, “şinışeğe /baldız”; “açık ve yıldızlı soğuk havaya /çakır ayaz/”; “kutup yıldızına “Gök demir direk parhyor” (Çardakbelen köyü-M. Kemalpaşa, Bursa) /demir kazık.” denilmektedir.
Mustafakemalpaşalı yaşadığı yerin doğasını şu sözlerle dile getirmektedir:
Buvet [a]: Derelerin derin yeri (M. Kemalpaşa, Bursa).
Çığla [a]: 1/2 üzerinde ot bitmeyen sert, taşlı toprak (Çardakbelen-M. Kemalpaşa, Bursa).
Eneç [a]: 8/9 iniş, yokuş (Çardakbelen-M. Kemalpaşa, Bursa).
Gen [a]: 2/ Ham araziden açılmış tarla (Devecikouağı-M. Kemalpaşa, Bursa).
Humba [a]: Bodrum, çukur (Tımava köyü-M. Kemalpaşa, Bursa).
Kepir [1]: 5/9 Çamurken donmuş, kurumuş sert toprak (Dağkadı-M. Kemalpaşa, Bursa).
Kızlan [a]: 1/4 Killi, çorak toprak (Azatlı köyü-M. Kemalpaşa, Bursa).
Soğla[a]: 3/3 Çaylar taştıktan sonra etrafında bıraktığı mil (M. Kemalpaşa, Bursa).
Su uçtu [a]: Çağlayan (M. Kemalpaşa, Bursa).
Taban [al: 4/6 Sürülmemiş sert ve kuvvetli toprak (Deveci konağı köyü-M. Kemalpaşa, Bursa).
Tomra [a]: Donmuş sulu çamur (Dağ Kadıköy-M. Kemalpaşa, Bursa).
Toylanı [a]: 2/4 Çıplak tepe (Kabulbaba köyü-M. Kemalpaşa, Bursa).
Yaltı[a]: 1/3 Yamaç (Çardakbelen köyü-M. Kemalpaşa, Bursa).
Yırım [a]: 2/3 Uçurum (Dağkadıköyü-M. Kemalpaşa, Bursa).
Valta – sazlık bataklık yer (M. Kemalpaşa, Bursa).

Tabiatın örtüsü bitki ve ağaçla ilgili olarak tespit edilen sözler şöyle sıralanabilir:
Akbardak [a]: Beyaz çiğdem (Demirdere köyü-M. Kemalpaşa, Bursa).
Babır [a]: Göl kenarlarında yetişen bir tür saz (M. Kemalpaşa, Bursa).
Babırlık [a] Sadık ‘Muhtar, köyün girişindeki babırlık yanıyor’ (M. Kemalpaşa, Bursa).
Çeşni / Çeşniye [a] : Kıraç yerlerde yetişen kavun, karpuz ve sebze (Deveci konağı-M. Kemalpaşa, Bursa).
Fışlağan [2]: Kesilmiş ağaçların kökünden çıkan ince dallar,  (M. Kemalpaşa, Bursa
Küncü [a]: Susam tanesi (Munciz-M. Kemalpaşa, Bursa).
Nünü [a]: 2/4 Gelincik çiçeği (Minevizköy-M. Kemalpaşa, Bursa).
Olduruk [a]:  ince çam ağacı (Meneviz/Mineviz köyü-M. Kemalpaşa, Bursa).
Omca/Omça [a] 6/12 Kalın çam ağacı (Meneviz/Mineviz köyü-M. Kemalpaşa, Bursa).

Sıvarma [2]: Sulak yerlerde yetişen kavun (Devecikonağı köy-M_ Kemalpaşa, Bursa).
Şimal [a]: Taze sürgün (M. Kemalpaşa, Bursa).
Sömelek [a]: 3/4 Mısır koçanı (M. Kemalpaşa, Bursa).
Yaldaş [a]: Bir çeşit üzüm (Geledek -M. Kemalpaşa, Bursa).
Zogal [a]: 1/2 Kızılcık (Devecikonkğı köya-M. Kemalpaşa, Bursa).

Hayvanlarla ilgili olarak;
Bartlak [a]: 1/2 Bir yaşmda manda yavrusu  (M. Kemalpaşa, Bursa).
Bengiş [a]: Bir yaşındaki domuz (Mudam köyü-M. Kemalpaşa, Bursa).
Çapak balığı [a]: 2/2 Tatlı suda yetişen, eylülden mayısa kadar avlanabilen karnı  kanatlı ve san pullu bir çeşit sazan balığı (Gedelek köyü-M. Kemalpaşa, Bursa).
Gakma [a]: Kuş gagası (M. Kemalpaşa, Bursa).
Girinci [a]: 1/3 Bir ila üç yaşındaki kısrak (M. Kemalpaşa, Bursa).
Göcen [a]: 1/5 Tavşan yavrusu (Demirdere-M. Kemalpaşa, Bursa).
Gökçe [a]: 5/7 Gümüş balığı (Gedelek-M. Kemalpaşa, Bursa).
Kalgıtmak [f]: ‘ineği boğaya çekmek (M. Kemalpaşa, Bursa).
Kepenk [a]: 1/2 Kelebek (Bursa
[Muh.]). 2/2 Kepenek (Kemalpaşa, Bursa [Muh]).
Karılmak [f]: 1/2 Hayvanın çiftleşmesi (M. Kemalpaşa, Bursa).
Kızıl kurt [a]: Evcil hayvanların kıçında veya kalın bağırsağında kanını emerek yaşayan kırmızı kurt (M. Kemalpaşa, Bursa).
Manik [a]: 3/4 Ayı yavrusu (Mudam köyü-M. Kemalpaşa, Bursa).
Mırmırık [a]: Kedi  (M. Kemalpaşa, Bursa).
Mozak [a]:1/4 Domuz yavrusu (M. Kemalpaşa, Bursa).
öcü [a]: 2/2 Kurt, domuz gibi muzu hayvanlar (Armutlu-M. Kemalpaşa, Bursa).
Potuk [a]: 2/8 Ayı yavrusu (M. Kemalpaşa, Bursa).
Sarı balık [a]: Sazan balığı (Gedelekköy-M. Kemalpaşa, Bursa).
Somak  4/12 Köpek, tilki gibi hayvanların ağız ve burun kısmı (M. Kemalpaşa, Bursa).
Toskur [a]: erkek hindi  (Melik köyü-M. Kemalpaşa, Bursa).
Yarka [a]: Tavuklaşmaya başlayan yumurtlama çağına giren piliç (M. Kemalpaşa, Bursa).
Yılgı [ı]: 1/3 At sürüsü, hergele (Devecikonağı köyü-M. Kemalpaşa, Bursa). Sözleri örnektir.

DİĞER YAZILAR